СӨ Ил Түмэнинин Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, судаарстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэл Александр Николаевич 70 сааһын бэлиэтээһин уонна икки саҥа кинигэтин сүрэхтэниилэрэ буолан ааста

Өрөспүүбүлүкэ бэчээтин үлэһиттэрин аатыттан Александр Николаевыһы «Айар» национальнай кыһа салайаччыта Август Егоров эҕэрдэлээтэ.

“Александр Николаевич олохтоох омуктар тылларын, култуураларын уонна өрөспүүбүлүкэ национальнай бэчээтин интэриэстэрин көмүскүүргэ, туруулаһыыга киэҥ хабааннаах үлэни ыытар салайааччы уонна депутат буолар. Кини салалтатынан историяны уонна култуураны харыстыырга, “умнууга” сылдьыбыт судаарыстыбаннай уонна общественнай деятеллэр ааттарын сөргүтэргэ уонна үйэтитэргэ, улахан научнай-бэчээттиир бырайыактары олоххо киллэрэргэ элбэх үлэни ыытар” – диэн тоһоҕолоон бэлиэтээтэ.

Александр Николаевич хайы-сах 100-тэн тахса кинигэни таһааттарда. Кини “Саха боотурдара”, “Эпические памятники народов мира”, “Национальная интеллигенция и развитие государственности народов Якутии” фундаментальнай кинигэ серияларын, “Саха тыйаатырын” ежегоднигын уо.д.а. дьоһун кинигэлэри иилээн-саҕалаан оҥоттордо.

Онтон Саха сирин норуоттарыгар биир саамай дьоһун уонна суолталаах таһаарыынан «Материальная и духовная культура народов Якутии в музеях мира» диэн улахан кээмэйдээх хас да кинигэттэн, томнартан турар системнай каталог буолар. Бу – норуоттар икки ардыларынааҕы сүҥкэн уонна ураты бырайыагынан буолар. Бу каталог хас биирдии сирэйэ биһиги норуоттарбыт ураты култуураларын харыстыыр, тилиннэрэр үрдүк аналлаахтар. Хаһан эрэ Саха сириттэн таһаарыллыбыт, аан дойду араас музейдарыгар харалла сыппыт былыргы артефактарбыт элбэх сыллаах сыралаах үлэлэр түмүктэригэр маннык дьоһун кинигэлэр буолан бэйэлэрин норуоттарыгар төнүннүлэр. Бу олус улахан, дьоһун ситиһиинэн буолар. Кинигэлэр научнай үлэ эрэ быһыытынан буолбакка, норуот маастардара, уустар, иистэнньэҥнэр, худуоһунньуктар, киинэ устаааччылар, этнографтар, чинчийээччилэр уонна бары даҕаны үлэҕэ, күннээҕи олоххо-дьаһахха туттарбытыгар олус көмөлөөх, туһалаах буолуохтара. Бу олус суолталаах дьоһун үлэни иилээбит-саҕалаабыт, салайбыт киһиннэн, биллэн турар, Александр Николаевич буолар.

Александр Николаевич бэйэтэ историк буоларын быһыытынан кинигэ суолтатын, оруолун, үйэлэргэ хаалар ыйынньык, өйдөбүнньүк буоларын кимнээҕэр да ордук үчүгэйдик өйдүүр. Дэлэҕэ сахаҕа “суруллубут суоруллубат” диэн өс хоһооно баар буолбатах. Онон биһиги кини олус эппиэттээх, элбэх сыраны-сылбаны эрэйэр судаарыстыбаннай, общественнай үлэлэриттэн быыс-арыт булан бу курдук олус таһаарыылаахтык, айымньылаахтык үлэлиирин сөҕөбүт-махтайабыт уонна сүгүрүйэбит.

Онтон Александр Николаевич саҥа үлэтэ — «Ырк Битиг» диэн эмиэ олус дьоһун уонна саха норуотугар ураты миэстэни ылар кинигэ. Бу тыһыынчаттан тахса сыл анараа өттүгэр былыргы түүр руническай суругунан суруллубут айымньыны Александр Николаевич сахалыы тылбаастаата, сахалыы саҥарта. Кини бу кинигэтинэн «Сахалар былыр суруктаах-бичиктээх этибит дуо?» диэн үгүс көлүөнэ дьону долгуппут ыйытыыга хоруй биэрэр. Александр Николаевич бу тылбааһын биһиги чаҕылхай лингвистическэй ситиһии быһыытынан сыаналыыбыт.

Александр Николаевич олоҕун аргыһа Людмила Петровна биһиги эмиэ мэлдьи бииргэ үлэлэһэр үтүө ааптарбыт. Өскөтүн Александр Николаевич норуот тылын, култууратын туруулаһааччы, көмүскээччи эбит буоллаҕына, Людмила Петровна национальнай култуураны быһаччы илдьэ сылдьааччынан уонна ону тарҕатааччынан буолар. Кини тарбаҕар талба талааннаах норуот маастара эрэ буолбакка, саха таҥаһын, киэргэллэрин тигиигэ аналлаах элбэх дьон-сэргэ биһирэбилин, билиниитин ылбыт кинигэлэр ааптардара. Биһиги кэлиҥҥи кэмҥэ Людмила Петровна хас да кинигэтин таһаардыбыт. Аҕыйах хонуктааҕыта Л.П.Жиркова өссө биир саҥа “Лоскутные идеи и затеи” диэн 5-с кинигэтэ бэчээттэнэн кэллэ.

Төрөөбүт тыллары, национальнай бэчээти харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга сүҥкэн кылаатын иһин, Август Васильевич Александр Николаевичка “Ийэ тылы, суругу-бичиги туруулаһааччы” диэн анал аат иҥэрэн туран, маҥнайгы лингвист-учуонайбыт Семен Новгородов статуэткатын туттарда.